Nghĩ đến ngày 1/4 – Cá Tháng Tư, ta thường nhớ ngay tới từ "nói dối". Dối trá thay hình đổi dạng theo thời điểm, hoàn cảnh và bối cảnh. Lời nói dối thiện ý có thể được bọc đường thành sự tinh tế, còn lời nói dối thấm đẫm ác ý thì bào mòn niềm tin. Vì thế, nói dối trong phim ảnh không chỉ là một thiết bị đảo ngược đơn thuần, mà là động lực vận hành các mối quan hệ.
Trong điện ảnh Hàn Quốc, dối trá xuất hiện nhan nhản. Từ những lời nói dối ẩn trong chiếc điện thoại cho tới thứ ngôn ngữ quyền lực đã thành thói quen hằng ngày, bài viết điểm lại các dạng nói dối đa dạng vận hành trong những tác phẩm tiêu biểu.
◆ Intimate Strangers
Nhóm bạn thân lâu năm tụ họp tại một căn nhà cùng với vợ/chồng của mỗi người để tân gia kiêm ăn tối. Để khuấy động không khí, một người đề xuất: "Hôm nay chơi một trò nhé". Trò chơi đặt điện thoại lên bàn; có cuộc gọi thì bật loa ngoài, còn tin nhắn hay thông báo ứng dụng thì công khai cho tất cả cùng xem – một luật chơi khá "táo bạo". Ban đầu ai nấy xem như trò đùa vô thưởng vô phạt, nhưng càng chơi, chiếc điện thoại càng lộ rõ thân phận "kho chứa dối trá". Ai cũng có người muốn giấu, có lịch sử muốn xóa, có thông báo khó lòng giải thích. Chỉ một cuộc gọi, một thông báo cũng đủ làm rạn nứt ngay tình cảm tưởng bình thường của các cặp đôi và niềm tin giữa bạn bè.
Sự hấp dẫn của phim không nằm ở cú nổ đơn giản kiểu "bí mật vỡ lở là hết", mà ở khoảnh khắc ngay trước khi bị bại lộ. Mỗi nhân vật để bảo toàn lời nói dối lại chồng lên một lời nói dối lớn hơn, và lời nói dối ấy lại khêu gợi lời nói dối của người khác. Cuối cùng phim cho thấy thứ đáng sợ hơn cả sự thật là "trạng thái đã vĩnh viễn bỏ lỡ thời khắc phải nói sự thật". Không phải trò đùa Cá Tháng Tư đánh sập quan hệ, mà là những che giấu vụn vặt tích tụ bấy lâu bùng nổ một lần khiến quan hệ bị tái định nghĩa. Và câu hỏi "Chúng ta thực sự hiểu nhau đến đâu?" nằm lại trên mặt bàn ăn.
Những lời qua tiếng lại trên bàn nghe như ngôn ngữ của tình bạn, nhưng bên dưới khuôn hình, đầu ngón tay mỗi người run rẩy hướng về chiếc điện thoại. Có người định tắt rung liền làm dấy lên nghi ngờ, có người tung ra câu đùa quá đà để đánh lạc hướng ánh mắt đối phương. Càng nhiều màn diễn nho nhỏ nối tiếp, khán giả càng thấm thía rằng "nói dối rốt cuộc là tổng hòa của mọi hành vi nhằm không bị phát hiện". Tác phẩm không biến nói dối thành đặc quyền của kẻ phản diện. Những cái cớ giữ tình yêu, sự im lặng để giữ thể diện, lời biện minh nhằm trì hoãn cảm giác tội lỗi – tất cả làm lay chuyển lẫn nhau. Khi trò chơi kết thúc, còn lại không phải là sự nhẹ nhõm sau màn vạch trần, mà là vị chát rằng càng thân thiết, giữa nhau càng có những "phòng kín không nói ra". Tưởng như là cuộc thi "ai chân thật hơn", nhưng thực chất là một đêm thử sức "ai giỏi che giấu hơn". Thế nên thay vì chỉ trích nhân vật, khán giả nhìn thấy những lý do sản sinh lời nói dối như bất an, cô đơn, ham muốn… Điều đó khiến tác phẩm không dừng ở kịch vạch trần đơn thuần mà trở thành một thriller về quan hệ.
◆ Ký Sinh Trùng
Gia đình Kim Ki-taek (Song Kang-ho) đều thất nghiệp, sống chật vật trong căn bán hầm nhưng lại ăn ý hiếm có. Một ngày nọ, con trai Ki-woo (Choi Woo-shik) nhận được giới thiệu đi dạy kèm cho nhà giàu và bước chân vào biệt thự thượng lưu, gia đình liền biến cơ hội ấy thành một màn "làm việc nhóm". Vấn đề là phương cách không phải cạnh tranh bằng hồ sơ chân chính, mà là những lời nói dối được thiết kế kỹ lưỡng. Ki-woo tô hồng học vấn và kinh nghiệm, cô em Ki-jung (Park So-dam) lại giới thiệu mình bằng một danh tính hoàn toàn khác. Cả nhà bày ra câu chuyện để hất cẳng nhân viên cũ của nhà Park (Lee Sun-kyun), rồi từ từ, chầm chậm leo lên mặt đất.
Trong phim, nói dối vừa là chiến lược sinh tồn vừa giống chiếc thang dịch chuyển giai cấp. Nhưng thang càng cao càng nguy hiểm. Những màn ngụy trang và tô vẽ nhỏ dần chồng chất, lời nói dối của người này biến người kia thành con tin, chỉ cần trượt chân một lần là mọi thứ sụp đổ cùng lúc. Đặc biệt khi sự đạo đức giả của tầng lớp trên muốn trông cho "đẹp" va vào sự ngụy trang của tầng lớp dưới muốn "che giấu cái nghèo" trong cùng một không gian, dối trá vượt khỏi lựa chọn cá nhân để hóa thành luật chơi của xã hội. Không còn là lời nói dối đáng yêu của Cá Tháng Tư, bộ phim đẩy tới cùng viễn cảnh một lời nói dối đánh cược cả cuộc đời sẽ kéo theo thảm kịch gì.
Nhà Park rộng rãi, sáng sủa, quy củ gọn gàng. Những người làm ở đó bị xem như tồn tại "cần thiết nhưng không được gây chú ý". Lời nói dối mà gia đình họ Kim bày ra chui lọt vào đúng khe hở ấy. Từ thư giới thiệu, phỏng vấn, đến câu chào mời – tất cả vận hành như một kịch bản đã tập dượt, và cả nhà nói chính xác điều đối phương muốn nghe. Dối trá càng thành công, cuộc sống càng dễ thở, nhưng đồng thời họ phải sống lặng lẽ và cẩn trọng hơn vì sợ sự thật lộ ra. Phim nuôi dưỡng nỗi bất an đó không ngừng, cho thấy "chỗ đứng có được nhờ nói dối" rốt cuộc đòi hỏi cái giá là nỗi bất an còn lớn hơn. Gia đình càng nhận vai, ngôi nhà Park vận hành càng trơn tru, nhưng nhà Kim lại càng phụ thuộc lẫn nhau – bởi chỉ cần lộ tẩy, không phải một cá nhân mà cả gia đình sẽ sụp đổ. Mối gắn kết ấy được duy trì không phải bằng ấm áp mà bằng căng thẳng – nghịch lý trung tâm của bộ phim.
◆ Ứng Cử Viên Trung Thực
Joo Sang-sook (Ra Mi-ran), nữ nghị sĩ ba nhiệm kỳ mà nói dối dễ như ăn cơm, đang tạo dựng hình ảnh hoàn hảo trước thềm bầu cử. Bà nói năng như một "chính trị gia nước ngọt cho dân nghèo", nhưng thực chất toàn là diễn xuất và vỏ bọc được tính toán kỹ. Rồi một ngày sét đánh ngang tai: chẳng hiểu vì sao, Sang-sook bỗng không thể nói dối lấy một câu. Hễ mở miệng là ruột gan phơi bày, những điểm yếu và lợi ích muốn giấu bị lộ theo thời gian thực. Với người xem nói dối là vũ khí, việc bị "cưỡng chế nói thật" khác nào thảm họa.
Bộ phim vận hành tiền đề đó theo hướng hài hước, nhưng đồng thời châm biếm cách dối trá được dùng như kỹ thuật nắm quyền. Ban đầu Sang-sook né sự thật để cầu sinh, rồi dần nhận ra: nói dối không hề bảo vệ mình, mà chỉ bóp méo quan hệ và trì hoãn trách nhiệm. Trong bầu cử, truyền thông và mạng lưới lợi ích nội bộ, "hệ thống coi nói dối là điều đương nhiên" dễ dàng làm con người bại hoại đến mức nào cũng được phơi bày. Cá Tháng Tư biến lời nói dối thành tiếng cười, còn đời thực, lời nói dối có thể thay đổi cuộc đời ai đó. Tác phẩm phơi ra khoảng cách ấy bằng một cú châm biếm hả hê.
Mỗi khoảnh khắc Sang-sook lỡ tuôn sự thật, gương mặt những người xung quanh lập tức đơ cứng; và các gương mặt ấy nhanh chóng nối thành câu hỏi: "Vì sao chính trị lại ra nông nỗi này?" Ngay cả trợ lý thân cận nhất cũng không chào đón sự thật, truyền thông thì tiêu thụ sự thật như một món hàng. Đặc biệt, khi quá khứ bị che giấu và cỗ máy làm hình ảnh của Sang-sook lần lượt lộ diện, phim cho thấy nói dối không phải vấn đề tính cách cá nhân, mà đã đông cứng thành một "kỹ thuật để thắng cử". Thay vì biến sự thay đổi của Sang-sook thành câu chuyện đẹp hoàn hảo, phim tạo tiếng cười bằng cách cho thấy nói thật bất tiện và thiệt thòi đến mức nào. Điểm xuất phát của tiền đề có thể khôi hài, nhưng càng nói thật, những người xung quanh lại càng ứng xử giả dối hơn. Tức là, sự trung thực không chỉ là đức tính cá nhân, mà còn đòi hỏi cả xã hội sẵn sàng chấp nhận – một nghịch lý được phơi bày một cách đầy mỉa mai.